Mute & Wise · by Christina Dimitrelou
Υπάρχει μια σκηνή που πολλές γυναίκες ξέρουν απ’ έξω, χωρίς να την έχουν δει ποτέ σε ταινία. Δεν είναι η ανακάλυψη. Η ανακάλυψη έχει γυριστεί χίλιες φορές: το μήνυμα που ανάβει στη λάθος οθόνη, η απόδειξη στην τσέπη, η φίλη που δεν ξέρει πώς να το πει.
Η σκηνή που δεν γυρίζεται σχεδόν ποτέ είναι αυτή που ακολουθεί.
Εκεί όπου περιμένεις ένα χαμηλωμένο βλέμμα, βρίσκεις ένα σηκωμένο. Εκεί όπου περιμένεις μια συγγνώμη, ακούς έναν τόνο που ανεβαίνει. Και κάπου ανάμεσα στη δεύτερη και στην τρίτη φράση, πιάνεις τον εαυτό σου να δικαιολογείται.
Πρώτα «δεν είναι αυτό που νομίζεις». Μετά «έψαχνες το κινητό μου;». Και στο τέλος η φράση που αλλάζει τα πάντα: «Εσύ με έσπρωξες. Δεν ήσουν ποτέ εκεί».
Το 1997 η ψυχολόγος Jennifer Freyd έδωσε σε αυτή τη χορογραφία ένα όνομα: DARVO. Deny, Attack, Reverse Victim and Offender. Άρνηση, επίθεση, αντιστροφή των ρόλων θύματος και υπαίτιου. Σε μελέτη του 2017, όσο περισσότερο εκτιθόταν κάποιος σε τέτοιες αντιδράσεις κατά την αντιπαράθεση, τόσο περισσότερη αυτομομφή ανέφερε για το περιστατικό.
Γι’ αυτό τη νύχτα σκέφτεσαι «μήπως όντως είχα απομακρυνθεί;». Η συζήτηση ξεκίνησε από τη δική του πράξη και κατέληξε να εξετάζει τη δική σου επάρκεια.
Η πρώτη φορά έχει ακόμη το προνόμιο της έκπληξης. Η δεύτερη έρχεται με υπόσχεση: «Τελευταία φορά, το ορκίζομαι». Η τρίτη δεν έχει ούτε το ένα ούτε το άλλο. Έχει μόνο επανάληψη.
Και η επανάληψη αποκτά τη δική της ρουτίνα: το κινητό ανάποδα στο τραπέζι, οι αργοπορίες που εξηγούνται πριν τις ρωτήσεις, η τρυφερότητα που επιστρέφει πάντα λίγο πριν από την επόμενη φορά.
Και κάθε φορά σού ζητείται το ίδιο: να ξεχάσεις πιο γρήγορα απ’ όσο εκείνος ξαναρχίζει.
Το επαναλαμβανόμενο είναι πληροφορία. Από τις πιο αξιόπιστες που μπορεί να σου δώσει ένας άνθρωπος: αυτό που κάνει ξανά και ξανά, αφού σου έχει εξηγήσει πόσο πολύ μετάνιωσε.
Και κάποια στιγμή καταλαβαίνεις ότι ήξεραν κι άλλοι. Ίσως, μάλιστα, να ήσουν η τελευταία που έμαθε.
Η μητέρα που «δεν ήθελε να ανακατευτεί». Ο αδελφός που «δεν ήταν δική του δουλειά». Και οι φράσεις που περνούν από γενιά σε γενιά σαν το οικογενειακό ασημικό: «Έτσι είναι οι άντρες», «μην κάνεις φασαρία», «σκέψου τι θα πει ο κόσμος».
Μια οικογένεια που καλύπτει έχει κι αυτή τις προτεραιότητές της. Η αλήθεια μπορεί να περιμένει. Η σύνθεση της φωτογραφίας στο τραπέζι της Κυριακής πρέπει να μείνει ανέπαφη.
Εσύ να κάθεσαι στη θέση σου, να χαμογελάς και, κυρίως, να μην κάνεις την ερώτηση που θα τους χαλάσει την όρεξη.
Κι εσύ δεν κοιμάσαι. Δεν τρως. Κλαις στο αυτοκίνητο, στο φανάρι, λίγο πριν μπεις σε μια συνάντηση. Μαζεύεις το πρόσωπό σου στον καθρέφτη και προσπαθείς να βγάλεις άλλη μία μέρα.
Κι εκείνος φωνάζει. Για το πώς είσαι εσύ.
«Είσαι υπερβολική».
«Πάλι τα ίδια;»
«Με κουράζεις».
Τώρα πρέπει να απολογηθείς και για τον τρόπο που πονάς.
Να κλαις λιγότερο. Να μη ρωτάς συνέχεια. Να μη χαλάς κάθε βραδιά με την ίδια κουβέντα. Εκείνος θέλει να προχωρήσετε. Εσύ, με αυτή την ενοχλητική μνήμη, καθυστερείς τη διαδικασία.
Δεν ξέρεις τι ακριβώς νιώθει. Ενοχή, ντροπή, θυμό ή απλώς ενόχληση επειδή οι συνέπειες έφτασαν μέχρι το σαλόνι του. Ξέρεις όμως τι σου ζητείται: να κάνεις τον πόνο σου αρκετά διακριτικό ώστε να μην τον δυσκολεύει.
Και κάποια μέρα έρχεται το αίτημα.
Θέλει πίσω ό,τι σου έδωσε.
Δεν το ζητά σαν χάρη. Το ζητά σαν οφειλή. Σαν να ήσουν εσύ αυτή που διέλυσε τη σχέση και τώρα πρέπει να εκκαθαρίσεις τον λογαριασμό. Το ότι εκείνος την οδήγησε ως εκεί, απιστία την απιστία, δεν εμφανίζεται πουθενά στο τιμολόγιο.
Κι αν τολμήσεις να πεις ότι κάτι θα ήθελες να το κρατήσεις, η απάντηση έρχεται έτοιμη:
«Δεν έχεις αξιοπρέπεια».
Ενδιαφέρων ορισμός της αξιοπρέπειας. Αξιοπρεπής, απ’ ό,τι φαίνεται, είναι η γυναίκα που επιστρέφει αθόρυβα τα δώρα στον άντρα που δεν κράτησε τις υποσχέσεις του. Ο άντρας που τα ζητά πίσω διαθέτει, προφανώς, τόση αξιοπρέπεια που του περισσεύει και για να κάνει μαθήματα.
Αν τα δώρα γυρίσουν, η γενναιοδωρία σβήνεται αναδρομικά. Η αγάπη γίνεται δάνειο. Και η ιστορία ξαναγράφεται, αυτή τη φορά με αποδείξεις παραλαβής.
Μόνο που εσύ, όταν τα δεχόσουν, δεν είχες ενημερωθεί για τους όρους. Δεν σου είχε πει κανείς ότι το «για σένα» ίσχυε μέχρι τη μέρα που θα έλεγες «ως εδώ».
Η επόμενη φράση έρχεται συνήθως με τον τόνο εκείνου που κλείνει τη συζήτηση:
«Εγώ πληρώνω».
Ας το σκεφτούμε σοβαρά, για ένα λεπτό. Αν πληρώνεις, προφανώς μπορείς να κάνεις ό,τι θέλεις. Η πίστη, σε αυτή την οικονομία, είναι πακέτο premium που δεν περιλαμβανόταν ποτέ στη συνδρομή. Ο σεβασμός είναι προαιρετική χρέωση. Και ο λογαριασμός του σούπερ μάρκετ, όπως όλοι ξέρουμε, συνοδεύεται από πλήρη ασυλία.
Το περίεργο είναι ότι σε αυτή την αριθμητική δεν μετράει ποτέ τίποτα από όσα πλήρωσες εσύ. Τα χρόνια. Τη φροντίδα. Τη σιωπή σου μπροστά στους άλλους. Τις φορές που έκανες ότι δεν είδες.
Αυτά, προφανώς, ήταν δωρεάν.
Εσύ έχεις γίνει παρελθόν με ταχύτητα που κόβει την ανάσα.
Ό,τι έκανες, ό,τι κράτησες, ό,τι στήριξες όταν κανείς άλλος δεν ήταν εκεί, συμπυκνώνεται σε τρεις λέξεις:
«Σιγά τι έκανες».
Τα χρόνια σας αποκτούν καινούργια περιγραφή. Η σχέση «είχε τελειώσει από καιρό». Εσύ ήσουν «δύσκολη». Εκείνος «προσπαθούσε».
Εντυπωσιακό πόσες πληροφορίες για τη σχέση σου μαθαίνεις αφού τελειώσει.
Στη νέα εκδοχή, οι υποσχέσεις παραλείπονται. Οι ευκαιρίες που έδωσες επίσης. Η μέρα που έφυγες παρουσιάζεται με κάθε λεπτομέρεια. Όσα προηγήθηκαν χωρούν σε ένα αόριστο «είχαμε προβλήματα».
Κάποιοι θα τον πιστέψουν.
Σε πείραμα που δημοσιεύτηκε το 2020, οι Sarah Harsey και Jennifer Freyd έδωσαν σε συμμετέχοντες περιγραφές περιστατικών με διαφορετικές αντιδράσεις του υπαίτιου. Όσοι διάβασαν αντίδραση με στοιχεία DARVO έκριναν το θύμα λιγότερο αξιόπιστο και περισσότερο υπεύθυνο.
Η αφήγηση έχει δύναμη. Ειδικά όταν εκείνος τη διηγείται ήρεμα κι εσύ ακόμη προσπαθείς να αναπνεύσεις.
Και μια ωραία μέρα σού αφήνει τις εκκρεμότητες των δικών του επιλογών. Και φεύγει.
Η μυθολογία έχει μια γνώριμη εικόνα. Ο Θησέας μπήκε στον Λαβύρινθο, σκότωσε τον Μινώταυρο και βγήκε ζωντανός χάρη στο νήμα της Αριάδνης. Σε μια γνωστή εκδοχή του μύθου, την άφησε αργότερα να κοιμάται στη Νάξο και σάλπαρε για την Αθήνα. Εκείνος συνέχισε το ταξίδι του ως ήρωας. Εκείνη ξύπνησε στην ακτή.
Ο σύγχρονος Θησέας δεν χρειάζεται Μινώταυρο. Αρκεί να βγει από τους δικούς του λαβυρίνθους κρατώντας το δικό σου νήμα και να αφήσει πίσω ό,τι δεν χωράει στην επόμενη ζωή του: τις ευθύνες, τις εξηγήσεις, τα συντρίμμια.
Οι πανηγυρικοί, όπως πάντα, γράφονται αλλού.
Κι εσύ μένεις να αναρωτιέσαι: έτσι γίνεται;
Ναι. Μπορεί να γίνει κι έτσι. Ειδικά όταν κάποιος έχει συνηθίσει να βρίσκει άλλους να διαχειρίζονται τις συνέπειές του. Όταν υπήρχαν άνθρωποι να τον καλύπτουν. Όταν κάθε «τελευταία φορά» εξασφάλιζε λίγο ακόμη χρόνο.
Όταν τον λογαριασμό τον πλήρωνε εκείνος και το κόστος εσύ.
Η σχέση μπορεί να είχε ρωγμές. Σχεδόν όλες έχουν. Μπορεί να ήσουν κουρασμένη, απορροφημένη από παιδιά, δουλειά, γονείς, από ένα σώμα που άλλαζε. Μπορεί να είχατε απομακρυνθεί.
Όλα αυτά ήταν λόγοι για μια δύσκολη κουβέντα. Ίσως και για έναν χωρισμό.
Η ευθύνη για την επιλογή της απιστίας ανήκει σε εκείνον που την έκανε. Δεν μικραίνει επειδή φωνάζει πιο δυνατά. Δεν εξαγοράζεται επειδή πληρώνει. Δεν εξαφανίζεται επειδή η οικογένειά του έκλεισε το μάτι.
Και δεν χρειάζεται να συμφωνήσει μαζί σου για να ισχύει αυτό που έζησες.
Ίσως η συγγνώμη να μην έρθει ποτέ. Ίσως να μη μάθεις αν κατάλαβε τι άφησε πίσω του. Κι όσο περιμένεις εκείνη τη στιγμή, η ζωή σου παραμένει δεμένη σε μια δική του απόφαση.
Μέχρι που αρχίζεις, λίγο λίγο, να αποφασίζεις εσύ.
Ένα βράδυ δεν απαντάς στην πρόκληση. Μια μέρα δεν διορθώνεις άλλη μία ιστορία που είπε για εσένα. Κλείνεις ένα ταξίδι. Συναντάς μια φίλη και διαπιστώνεις, γυρίζοντας σπίτι, ότι περάσατε δύο ώρες χωρίς να μιλήσετε γι’ αυτόν.
Αρχίζεις να θυμάσαι τι σου αρέσει. Να κάνεις σχέδια που δεν χρειάζονται την έγκρισή του. Να εμπιστεύεσαι ξανά τη δυσφορία σου όταν κάτι σε πληγώνει, χωρίς να ψάχνεις αμέσως το ελάττωμα στον εαυτό σου.
Μπορεί ακόμη να σου λείπει. Μπορεί να θυμώνεις. Μπορεί κάποιες μέρες να θέλεις μόνο μια εξήγηση που να βγάζει νόημα.
Και μπορείς, παρ’ όλα αυτά, να συνεχίζεις.
Ο μύθος συχνά μένει στο καράβι που φεύγει. Εμένα με ενδιαφέρει η γυναίκα που ξυπνά στην ακτή.
Εκείνη που σηκώνεται, κοιτάζει γύρω της και αρχίζει να φτιάχνει την επόμενη μέρα της.
Τη δική της.
Κι αυτή τη φορά, χωρίς να του χρωστάει το τέλος της ιστορίας.
Σου έχει συμβεί; Αν θέλεις να το μοιραστείς, γράψε μου στο Instagram, @christinnelou.
Οι μελέτες: Freyd (1997), «Violations of Power, Adaptive Blindness, and Betrayal Trauma Theory», Feminism & Psychology · Harsey, Zurbriggen & Freyd (2017), «Perpetrator Responses to Victim Confrontation: DARVO and Victim Self-Blame» · Harsey & Freyd (2020), «Deny, Attack, and Reverse Victim and Offender (DARVO): What Is the Influence on Perceived Perpetrator and Victim Credibility?», Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma.